Ara
  • BT İzmir

Alzheimer Hastalarına Evde Bakım Veren Aile Üyelerinin Yaşadıkları Güçlükler

Güncelleme tarihi: 25 Şub 2020



Alzheimer hastası olan bir bireyin evde bakımı, normal bir yaşlı bireyin bakımından oldukça farklıdır. Hafıza sorunları ile başlayan Alzheimer hastalığının ileri evrelerinde uyku sorunları, davranış değişiklikleri, anksiyete, depresyon, huysuzluk, huzursuzluk, hayaller görme ve kafa karışıklığı gibi çok farklı sorunlar ortaya çıkmaktadır (http://www.alzheimerdernegi.org.tr/, 15.05.2018).


Hastalığın seyrinin hastalığın ilk bulguları başladıktan sonra 2 ila 20 yıl sürdüğü, çoğu hastanın ise 8-10 yıl içinde hayatını kaybettiği saptanmıştır. Ancak istatistiklere bakarak hastaya bir ömür süresi biçmek çok yanlış olacaktır. Çünkü hastalığın seyri, işlevsellik kayıpları ve görülen psikolojik ve davranışsal semptomların şiddeti; hastadan hastaya, yaş, genetik özellikler, kültürel yapı, hastanın tedaviye yaklaşımı, hastanın veya hastaya bakım verenin sağlık, sosyal, ekonomik ve fiziksel durumu gibi etkenler nedeniyle değişiklik göstermektedir. Hastalık her hastada farklı seyretmektedir. Bazen tanı konulduktan bir yıl sonra hasta tamamen yatağa bağımlı hale gelebilirken 7-8 yıl yarı bağımlı halde hastalığı sürdürenlerde mevcuttur. Alzheimer hastalığının şiddeti arttıkça ve hastalık ilerledikçe bakım yükü de artış göstermektedir.


Alzheimer hastaları ileri evrelerde iç görüsünü yitirse de erken evrede kendindeki değişikliklerin farkında olmaktadır. Hasta açısından bakıldığında; olayları hatırlayamadığı bir dünyada yaşıyordur. Nesneler ortadan kaybolmakta, kelimeleri veya eşyaların isimlerini hatırlamakta güçlük yaşamakta ve en yakın olduğu insanlar bir anda kendisine düşman olmaktadır. Alzheimer hastası birey; eşyaları çok ilgisiz yere koyabilir, aile bireylerini eşyalarını çalmakla suçlayabilir, giyinmeyi unutabilir, sokağa çıplak çıkabilir, tuvaletini yaparken kapı çalındığında pantolonunu çekmeden kapıya koşabilir, evin içinde amaçsızca sürekli kendi kendine dolaşabilir, evden dışarıya çıktığında kaybolabilir, özellikle de yaşadığı mekan sık değiştiğinde muhakeme etmede çok daha zorluk yaşayabilir. Dikkati dağınıktır, olayları sırasına koyamaz, sürekli aynı elini yıkayabilir, her yerde her şeyi anlatabilir, anılarını karıştırabilir, olayları yanlış algıladığı için yanlış yorumlayabilir. Bu durumlar düşünüldüğünde hastada bazı psikiyatrik bozulmaların olması da olağandır. Tüm bu güçlüklerle tek başına savaşmaya çalışan Alzheimer hastası; kontrol edemediği ve anlayamadığı bu dünyadan uzaklaşmayı tercih edebilir, sürekli korku içinde olabilir, izlendiğini ya da çevresindekilerin kötülük düşündüğünü sanabilir. Bu gibi paranoid düşünceler neticesinde de bağırma, çabuk sinirlenme, tükürme, eşyalara vurma, kırma, çevresindekilere saldırma gibi davranışlar ortaya çıkabilmektedir. Aynı zamanda tüm bu korkutucu değişiklikler içinde hasta için tek değişmeyen şey bakıcısı olduğu için, bakıcıya aşırı derece bağlanma, her gittiği yerde onu gözleme ve sürekli takip etme de sık görülen davranışlardan biridir.

Hastada görülen bu psikiyatrik ve davranışsal semptomlar arttıkça; hem hastanın kullandığı ilaç miktarı artmakta, hem de daha ağır ve uzun bir bakım süreci ortaya çıkarak bakım veren yükünün artmasına neden olmaktadır.


Alzheimer Hastalarının Güvenliğinin Sağlanması: Alzheimer hastasının bakımındaki en önemli konulardan biri yaşadığı yer ve çevre düzenlenmesidir. Öncelikle hastanın yaşadığı yerin değişmemesi ve dikkatini dağıtacak gereksiz kalabalıktan ve detaydan arındırılmış olması gerekir. Kayıp düşebileceği eşyaların olmaması, gece dahi tuvaletin ve hastanın gidebileceği yerlerin aydınlık olması hastada oluşabilecek korku, huzursuzluk ve tedirginliğinin önüne geçebilmektedir. Mutfak gibi kendine zarar verebilecek eşyaların olduğu kapıların, balkon kapılarının ve dış kapının sürekli kilitli tutulması, anahtarın kapı üstlerinde bırakılmaması, elektrikli cihazların ulaşılabilir yerde olmaması, su sıcaklığının çok yüksek derecede olmaması, ilaçların ve boya gibi kimyasal ürünlerin hastanın ulaşamayacağı yerlerde saklanması, iğne veya düğme gibi yutabileceği küçük nesneler için önlem alınması, evde yalnız bırakılmaması ve sigara gibi kendine zarar verebileceği alışkanlıklarını bırakması sağlanmalıdır.


Yemek Yeme: Alzheimer hastaları yemeğini dökebilir, saklayabilir, bozulmuş veya yenmemesi gereken şeyleri yiyebilir, elleriyle yemeğe uzanabilir, yemek yemeyi reddedebildiği gibi yutmayı unuttuğu için yemek yerken boğulma atakları da geçirebilir. Bu gibi durumlarda bakım veren bireyin hasta ile inatlaşmaması, alışık olduğu ve sevdiği yiyecekleri yapması, deterjan gibi yenmemesi gereken şeylerin ulaşılabilir olmasını engellemesi, kolay yiyebileceği ve yutabileceği yemekleri yapması, yemeklerin aşırı sıcak ya da soğuk olmamasına dikkat etmesi gerekmektedir.


Kişisel Bakım: Alzheimer hastalarında banyo gibi kişisel temizliğin yapılmasına direnç gösterme ve kaygan zeminlerde düşme sık rastlanan durumdur. Bu sebeple bakım veren sakin ve nazik olarak hastaya ılımlı bir yaklaşım sergilemeli, kaygan zeminlere ve su sıcaklığına dikkat etmeli, hastanın mahremiyetine saygı duymalıdır. Aynı zamanda banyo ve tuvalette hastanın düşmesini engelleyecek ve hastaya destek sağlayacak tutamaçların olması gerekmektedir.


Giyim: Alzheimer hastaları için kolay giyebileceği giysilerin, bağcıksız ve alçak topuklu ayakkabıların alınması hastanın giyim konusunda zorlanmasını ve bakım verenin de bu işlerde güçlük yaşamasını önlemektedir.


İdrar ve Dışkı İle İlgili Sorunlar: Hasta ihtiyaçlarını ifade etmekte güçlük yaşadığı için bakım verenlerin hastanın huzursuzluğundan ve bazı davranışlarından ihtiyaçlarını vesorunlarını anlamaya çalışmalıdır. Bakım veren hastanın tuvalet ihtiyacı ve dışkıkaçırma sorunlarına yönelik olarak; hastayı belirli aralıklarla tuvalete götürmeli ve bu konuda medikal destek almalıdır.


Uyku ve Aktivite/Egzersiz: Uyku sorunları Alzheimer hastaları ve bakım verenler arasında yaşanan en büyük sorunlardan biridir (Geldmacher, 2004: 226). Alzheimer hastaları, geri çekilme, duyarsızlık, ilgisizlik gibi semptomlar nedeniyle tüm gün evde oturmak ve televizyon seyretmek gibi pasif aktiviteler yaptıkları için gün içinde sık sık uyurlar. Gün içindeki uyumaları bakım verene kendi sorumluluklarını yapacak bir zaman tanıdığı için bakım veren tarafından da görmezden gelinir. Ancak bakım veren için günün bittiği saatlerde ise tün gün uyku ihtiyacını gideren hasta enerjik şekilde hareket etmeye başlamaktadır. İşte bu noktada çoğu bakım veren için ciddi bir sorun başlamaktadır. Gece gündüz dengesinin korunabilmesi için hastanın gün içinde aktif olabileceği, enerji sarf edebileceği ve duyularının açık olacağı aktiviteler yaptırmak (çorap eşlemek, elbise katlamak, iplerle oynamak, örgü örmek, yürüyüş yapmak vb) hem bakım verenin gece-gündüz dengesini sağlayabilmesini hem de hastanın uyku sorunları yaşamasını engelleyebilir. Yaşlılara ve demans hastalarına basit yönergelerle hastayı zorlamadan programlı bir şekilde yapılan egzersiz de hastaların hem fiziksel hem ruhsal olarak iyi olma haline yarar sağlamaktadır. Düzenli yapılan egzersizler; esnekliği sağlar, sakinleştirici etkisi vardır, anlam-amaç ve katılım duygusu sağlar, uyku dolaşımını düzenler ve motor becerilerin korunmasında katkı sağlar.


Davranış Sorunları: Alzheimer hastaları zaman zaman toplum içinde cinsel bölgesini ellemek gibi topluma uygun olmayan davranış gösterebilmekte; hastalığa bağlı olarak ortaya çıkan psikoz ve ajitasyon gibi semptomlar hastanın endişeli, huzursuz ve güvenliği tehdit altındaymış gibi tepkiler vermesine sebep olabilmektedir. Bu gibi durumlar karşısında bakım veren; hasta bireyin farkındalığının olmadığını ve davranışındaki değişimlere hastalığın sebep olduğunu unutmamalı, davranışa sebep olabilecek çevresel, sosyal, psikiyatrik ve medikal faktörler araştırılmalı, hastanın öfkeli, hırçın ve saldırgan davranışları karşısında sağduyulu ve sakin kalabilmelidir. Aynı zamanda hastanın sürekli bakım veren bakıcısına bağımlılık davranışı geliştirebileceğinden zaman zaman başka bir kişinin bakım vermesini sağlayarak bağımlılığının azaltılması sağlanmalıdır.


Sağlık Sorunları: Alzheimer hastalarının ölüm sebepleri genellikle üst solunum yolu enfeksiyonları, pnömoni, idrar yolu enfeksiyonu, yara enfeksiyonu, beslenme problemleri, bası yaraları ve kırıklar gibi sağlık sorunları olmaktadır. Hasta kendindeki sorunu algılamakta ve ifade etmekte güçlük yaşadığı için bakım veren hastasının genel sağlık durumundaki değişimi gözlemlediği anda hastasını sağlık kontrolünden geçirmelidir. Özellikle ileri evrelerde beslenme güçlüğü ve bası yaraları çok görülmektedir. Bası yaralarının tedavisi güç olduğundan yaraların oluşmadan önlenmesi, hastanın pozisyon değişimi hakkında bakım verene bilgi verilmesi gerekmektedir. Aynı zamanda beslenme sorunları nedeniyle de ileri evrede yutma güçlüğü çeken hastalara gastrostomi veya jejunostomi yoluyla beslenmesinin sağlanması, tutamaçlar ve hasta karyolası gibi önlemler alınarak hastada kırık, çatlak, yara gibi sağlık sorunlarına sebep olacak düşme riski azaltılmalıdır.

Aileye Psiko-Sosyal Destek ve Bakıcıların Eğitimi: Hastalar ve özellikle de hasta yakınlarının hastalık hakkında bilgilendirilmesi, hastadaki kişilik ve davranış değişikliklerinin beyindeki hastalıktan kaynaklı olduğu, hastanın suçlanmaması gerektiği, daha sonraki evrelerde ne tür sorunlarla karşı karşıya kalınabileceği, hastaya ve hastanın gösterdiği psikolojik ve davranışsal semptomlara nasıl bir yaklaşım yolu izleneceği ve nasıl davranılması gerektiği gibi konularda bilgi verilmesi; hem hasta hem hasta yakının yaşam kalitesini olumlu yönde etkilemekte, hastanın bakımını kolaylaştırabilmekte ve hastalığın seyrini etkileyebilmektedir. Hastaya güven veren, hezeyanlarını desteklemeyen, şefkatli, anlayışlı ve inatlaşmadan kurulan yaklaşım tarzı ile çoğu zaman hastanın hırçın ve huzursuz davranışları önlenebilmektedir.


İletişim: Alzheimer hastası ile iletişim kurarken kognitif becerilerdeki bozulmalarınyanında yaşa bağlı olarak hastada oluşabilecek görme-işitme ve konuşmabecerilerindeki yeti yitimleri de göz önüne alınmalıdır. Hastalığın psikiyatrik vedavranışsal semptomları nedeniyle Alzheimer hastasının dikkati dağınık olabilir, yanlış anlama veya alıngan tutum sergileyebilir, ardı ardına kurulan cümleleri algılamakta vemuhakeme etmekte güçlük yaşayabilir. Bu sebeple hasta ile iletişim kurarken yüz yüzeolmak, televizyon gibi dikkat dağıtacak etmenlerin olmaması, hasta ile basit, kısa, açıkve tek yanıtlı ifadeler kullanmak, sürekli aynı soruları yönelttiğinde sakin kalabilmek vedikkatini başka yönlere çekmek, hastalığın özellikle hırçınlık ve huzursuzluk gibidavranışsal semptomlarının azaltılmasında önem arz etmektedir.


Doktor-Hasta Yakını/Bakıcı İş Birliği: Alzheimer hastalığının tedavisinin başarısı için doktor ile hasta yakını işbirliğinin sağlanması önemlidir. Hasta bakıcı hastanın genel sağlığının korunmasında ve tedavisinin tam olarak uygulanabil